گاهشماری فلسفه (2): زایش فلسفهی غربی
سقراط گفته است که «فلسفه با حیرت آغاز میشود». در تمدن غرب فلسفه هنگامی آغاز شد که گروهی از فرزانگان یونان در سواحل میلتوس در جانب دریای اژه احساس حیرت خود را با پرسیدن گونهای جدید از سؤالات برآورده کردند. این متفکران بهجای اتکا بر اسطورهها و نیروهای مافوق طبیعی برای تبیین طبیعت از عقل و مشاهده بهره گرفتند. این مقطع تاریخی هم سرآغاز علم بود و هم سرآغاز فلسفه.
بنا به سنت، تالس را نخستین فیلسوف غربی قلمداد کردهاند. او یکی از هفت خردمند یونان بود و مشهور بود که سالیانی دراز در مصر به تحقیق پرداخته بود و هندسه را فراگرفته بود. بعضی منابع تاریخی اولیه مدعیاند او موفق شده بود یک خورشیدگرفتگی را پیشبینی کند. در حکایتی نقل شده است که روزی تالس به هنگام مشاهدهی ستارگان به داخل چاهی میافتد و دخترک خدمتکاری او را بدینسبب به سخره میگیرد، اما او ابدا استاد پریشاناحوالی نبوده است. همچنین نقل شده است که او نخستین کسی بود که نشان داد سال خورشیدی 365 روز به طول میانجامد.
تالس پرسید که آیا مادهای بنیادین وجود دارد که همهچیز از آن ساخته شده باشد. او نتیجه گرفت که چنین مادهای وجود دارد. تالس ادعا کرد که همهچیز از آب ساخته شده است. اینکه چرا او به چنین باوری رسید روشن نیست. شاید در اثر این واقعیت بود که آب میتواند جامد، مایع و گاز شود. گمان ارسطو این بود که تالس تحت تأثیر پیوند میان آب و حیات بود. برای نمونه، تالس یادآور میشود که بذرهای نخستین معمولا حاوی رطوبتاند. دلیل هر چه که بود، مطلب مهم گونهای از تبیین بود که تالس در پیاش بود. این نخستینبار در تاریخ ضبطشدهی بشر بود که شخصی کوشید جهان طبیعت را یکسره بر حسب پدیدههای طبیعی تبیین کند.
تالس الهامبخش کوشش برای تبیینهای مشابه دیگر بود. یکی از پیروان او، آناکسیمندر، اظهار کرد که مادهی بنیادین آب نیست، بلکه مادهای نامتعیّن است که او آن را «آپایرون» نامید، بهمعنای «بیحدّوحصر» و «نامعیّن». پس از آناکسیمندر، دیگر فیلسوف میلتوسی، یعنی آناکسیمنس ملهم از اینکه هوا میتواند کمابیش منقبض شود به این اندیشه رسید که همه چیز از هوا ساخته شده است.
بنابراین جستوجوی فلسفی در تمدن غربی با یک چنین سرآغاز بهظاهر نهچندان نویدبخشی آغاز شد.
ترجمه از
Bassham, Gregory, The Philosophy Book, 250 Milestones in the History of Economics, Sterling, New York, 2016.
کلمات کلیدی: گاهشماری فلسفه، تاریخ فلسفه، تالس میلتوسی
