گاهشماری فلسفه (1): وداها
تعیین اینکه فلسفه از چه زمانی آغاز شده است، ناممکن است. اکثر تاریخهای فلسفهای را که غربیان نگاشتهاند، کار خود از یونانیان باستان آغاز میکنند. اما همچنانکه ویل دورانت، مورخ و فیلسوف آمریکایی متذکر شده است، هندوان و چینیها بر این «کوتهفکری ما ریشخند میزنند». بیش از دو هزار سال پیش از ظهور نخستین جرقههای اندیشهی فلسفی در یونان، پتاهوتپ، دولتمرد مصری، رسالهی «مرواریدهای زرین خرد» را برای فرزندش نگاشت. باوجوداین بهترین مقطع برای آغاز گاهشماری فلسفه متون هندی باستان، یعنی وداها، هستند، متونی که حدودا میان سالهای 1500 تا 500 پیش از میلاد نوشته شدهاند.
وداها مجموعهای عظیم از متوناند که عمدتا شامل سرودههای مذهبی، نیایشها، مناجاتها و تعالیم آیینیاند. رویکردهای مختلفی به دین در وداها وجود دارد، از جمله چندخداانگاری، یکخداانگاری، یگانهانگاری (اینکه یک واقعیت مطلق وجود دارد) و ندانمگرایی (این ایده که دانستن اینکه خدا وجود دارد یا نه محال است). فلسفیترین بخش وداها اوپانیشادها هستند که حوالی 800 تا 400 پیش از میلاد نوشته شدهاند. آنجا شما بسیاری مضامین فلسفی هندی را مییابید که ژرفکاوانه مورد بحث قرار گرفتهاند، از جمله تناسخ، کارما، این ایده که جهان چنانکه ما از طریق حواس تجربه میکنیم وهم (مایا) است، رهایی روح (موکشا)، خودِ متعالی (آتمَن) و واقعیت مطلق (برهمن).
مفهوم محوری اوپانیشادها که قرنها زمان برده تا به یک ایدهی محوری و آشکار تبدیل شود، این است که آتمن همان برهمن است و برهمن همان آتمن. آتمن خود متعالی و بنیادین—خود راستینتر و عمیقتر—ماست. آتمن منبع دائمی، دگرگونیناپذیر و بنیادین کل معرفت و آگاهی است. برهمن واقعیت مطلق و متعالی است که با واژگان یا ذهن عقلانی قابلدرک نیست، بلکه با تجربهی مستقیم قابلشناختن است. شگفتآورترین بینش فیلسوفان ودایی متأخر ایدهی tat tvam asi [تو آنی] بود: یعنی تو در ژرفترین جوهرهی وجودیات با برهمن یکی هستی. این صورتی از یگانهانگاری است، این یعنی کل واقعیت یکی است. فیلسوفان متقدمتر هندو نظیر شانکارا و رامانوجا این ایده را با ظرافت و پیچیدگی بیشتری پروراندند.
منبع:
Bassham, Gregory, The Philosophy Book, 250 Milestones in the History of Economics, Sterling, New York, 2016.
کلمات کلیدی: تاریخ فلسفه، فلسفه غرب، فلسفه شرق، وداها
