تاریخ علم حقوق (9): محاکمهی سقراط
محاکمهی سقراط محاکمهی مردی «پابرهنه، فربه و زمخت با چشمانی برآمده، لبهایی برجسته و شکمی بزرگ» بر اساس اصول دموکراسی آتنی بود. اتهام آموزگار و فیلسوف بلندآوازه بیحرمتی و عدم اعتقاد به خدایان آتنی، معرفی خدایانی جدید، فاسدکردن جوانان و بهخطرافکندن دولت بود.
سقراط یک خرمگس اجتماعی بود. او عقاید مرسوم را به چالش میکشید. مردم اما تدریجا صبوری خود را در برابر آراء موهن وی نسبت به دموکراسی آتن از دست دادند. (او معتقد بود که فقط عقلا، یعنی فیلسوفان، شایستگی حکمرانی دارند). مذمتها وقتی متوجه سقراط شد که آلکیبادس و کریتیاس، دو شاگرد سابق او، باعث تضعیف آتن شدند. در سال 411 (ق. م.) پس از انجام طرح کمکی لشکرکشی به سیراکوز برای فتح سیسیل، آلکیبادس از وفاداری به آتن دست شست، بدینسان پیروزی اسپارتیها تضمین شد و نکوهش آتنیها معطوف به او و استادش شد. چند سال بعد کریتیاس رهبر «الیگارشی سی جبّار» شورشی را هدایت کرد که سقراط هیچ کوششی برای مخالفت با آن نکرد.
قانون آتن به شهروندان اجازه میداد که به طرح دعاوی کیفری اقدام کنند، بدین سان سقراط اندکی بعد در مظان اتهام قرار گرفت. محاکمه او در میدان عمومی شهر بدون هیچ وکیل یا قاضیای انجام شد. هیئت منصفهی متشکل از 501 نفر—شهروندان مرد بالای سی سال که با قرعهکشی انتخاب شده بودند—حکم او را تعیین کردند. اتهامزنندگان سه ساعت صحبت کردند. به سقراط نیز همینقدر زمان برای دفاع داده شد. اما او دفاعی نکرد، بلکه فقط آراء و آموزههایش را تأیید مجدد کرد.
حکم صادره هیئت منصفه از این قرار بود: 281 رای به گناهکار بودن سقراط و 200 رای به برائت او. او محکوم به مرگ شد، اما اجازه داشت مجازات بدیل را که تبعید بود برگزیند. سقراط تبعید را نپذیرفت، او نخواست زندگی را به نحو دیگری غیر از آنچه برگزیده ادامه دهد. سقراط در نطقی شیوا خطاب به هیئت منصفه اعلام کرد که «اینها راههای گریز از مرگاند برای آنکس که راضی شود به هر نحو سخن بگوید و به هر سیاق عمل کند». اما دغدغهی او «گریز از مرگ نبود، بلکه گریز از ناراستی بود».
حکم گرچه ناعادلانه بود، اما بیانگر حکم قانونی محکمه بود. سقراط دلیل آورد که سرپیچی از این حکم عصیان در برابر دولت است. او آخرین حمامش را کرد و با یارانش وداع کرد. آنگاه زندانبان با جام شوکران حاضر شد. سقراط پیش چشم گریان یاران جام را صبورانه سرکشید. آخرین عمل او فرمانبری در برابر قوانین دولتی بود که برغم مخالفتش بر او حکم میراند.
ترجمه از
Roffer, H. Micheal, The Law Book: from Hammurabi to the International Criminal Court, 250 Milestones in the History of Law, Sterling New York, 2015.
کلمات کلیدی:
