تاریخ علم حقوق (8): الواح دوازدهگانهی روم
همچون دیگر تمدنهای باستانی، حقوق رومی نیز در گذر زمان در قالب یک سنت شفاهی به نسلهای بعدی انتقال مییافت. تا اینکه در میانهی قرن پنجم پیش از میلاد، اعیان و عوام روم به شورایی متشکل از ده قاضی ماموریت دادند تا قوانین را مدوّن و یکپارچه کنند. بدینسان نخستین قوانین مکتوب رومی به شکل الواح دوازدهگانه پدید آمد.
انگیزهی تدوین الواح دوازدهگانه مناقشات میان طبقهی اعیان (پاتریسیها) و عوام (پلبیها) بود، زیرا عوام به تفسیر و اجرای دلخواهانهی قانون توسط اعیان معترض بودند و معتقد بودند که قوانین مکتوب میتوانند سوءاستفاده از آنها را تعدیل کنند، ولواینکه خاتمه ندهند. قوانین مذکور روی الواح دوازدهگانهی برنزی یا چوبی (مورخان دربارهی جنس الواح اختلافنظر دارند) ضبط شدند و در میدان شهر در منظر عموم قرار داده شدند. مورخ حقوق، سر هنری ماین، میگوید که ارزش الواح دوازدهگانه در طبقهبندی آن یا «بیان موجز و واضحش نبود، بلکه در دسترسپذیری عمومیاش و آگاهیای بود که به همگان انتقال میداد تا بدانند چه باید بکنند و چه نباید بکنند».
الواح دوازدهگانه هر دوی قوانین ماهوی و شکلی را دربرمیگرفت. قواعد شکلی با اقامهی دعوا از طریق احضار شفاهی، توسل به شهود، اجرای احکام و اموری بهمانندآن سروکار داشت. قواعد ماهوی شامل اعتباربخشیدن به اصل عرفی بهبردگیگرفتن افراد در ازای دین ادا نشده (این بر خلاف قوانین سولون* بود) و تعیین مجازات برای هر دوی قتل عمد و غیرعمد میشد. در خصوص قتل عمد، خانوادهی مقتول مجازات را معین میکرد و مجازات میتوانست شامل قصاص نیز بشود. الواح شامل پرداخت جریمه در ازای واردآوردن صدمات به افراد و اموال نیز میشد. فقط سه جرم در الواح دوازدهگانه کیفر مرگ را ایجاب میکرد: ارتشاء، خیانت به وطن و هتک حرمت.
رومیان الواح دوازدهگانه را فراوان تمجید میکردند. ویلیام بلکاستون در «شرحیات» خود اظهارنظر فراوان نقلشدهی سیسرون را آورده است که «پسران باید با تمام وجود الواح دوازدهگانه را بهمنزلهی یک درس ضروری فرابگیرند تا دانشی اولیه از قوانین و سنن مملکتشان را بر ذهن لطیف خویش بنگارند». قوانین مندرج در الواح دوازدهگانه تاثیراتی استوار بر جای گذاشت که سدهها دوام داشت.
ترجمه از
Roffer, H. Micheal, The Law Book: from Hammurabi to the International Criminal Court, 250 Milestones in the History of Law, Sterling New York, 2015.
کلمات کلیدی: روم، حقوق رومی، الواح دوازدهگانه
