تاریخ علم حقوق (3)؛ قانوننامهی حمورابی
تشخیص اینکه نخستین قانوننامهی راستین بشر کدام بوده است کار محالی است، اما محققان و مورخان قانوننامهی حمورابی را از زمرهی کاملترین و کهنترین مجموعه قوانین مکتوب دانستهاند.
در فاصلهی دسامبر ۱۹۰۱ تا ژانویهی ۱۹۰۲، یک گروه باستانشناس فرانسوی در قلعهی شوش، شهری در امپراتوری باستانی عیلام واقع در استان خوزستان کنونی در کشور ایران، مشغول حفاری بودند. گوستاو ژاکیه، یکی از اعضای گروه، قطعه سنگی از جنس دیوریت سیاه را از خاک بیرون آورد که بیش از ۷ فوت ارتفاع داشت.
روی این سنگ کاملترین نسخهی شناختهشده از قوانین حمورابی حک شده بود. حمورابی ششمین شاه بابل بود که به عنوان «قانونگذار» ملقب بود. در بالای این سنگنگاره تصویر شَمَش، خدای عدالت در نزد بابلیان، تصویر شده بود. شمش بود که قوانین را به حمورابی عرضه میداشت، بهنحویکه او بتواند قوانین را در نزد مردم اشاعه دهد. سرآغاز قانوننامه هدف فراگیر حمورابی را اینچنین بیان میکند: «...باشد که اقویا بر ضعفا ستم روا ندارند. عدل بر ایتام و بیوگان جاری شود».
قانوننامهی او مشتمل بر ۲۸۲ مادهی مستقل بود که حسب موضوع از هم تفکیک شده بودند: آیین دادرسی، مالکیت، قشون، دیون، قوانین خانواده، صدمات وارده بر شخص و نظایرآن. کیفرهای صادره برای نقض قوانین بر حسب منزلت اجتماعی مجرم و قربانی تفاوت میکرد. قانوننامهی حمورابی سه طبقه از مردم را به رسمیت میشناخت: ثروتمندان؛ ملاکان طبقهی فرادست؛ مسکینان، رعایا و بردگان.
مشهورترین مواد قانوننامهی حمورابی مشتمل بر یک اصل بنیادین بود: «اگر شخصی چشم دیگری را زایل کرد، باید چشم او را زایل کنند. اگر شخصی استخوان دیگری را شکست، باید استخوان او را بشکنند. اگر شخصی دندان شخصی هممرتبه با خود را شکست، باید دندان او را بشکنند». گرچه رویکرد کیفری به عدالت آموزهای نیرومند در تمدنهای اولیه بود، اما در نظامهای مدرن دیگر بهمثابهی یک الگوی مهار اجتماعی کارکرد ندارد. بههرروی، حامیان اعدام غالبا به این رویکرد بهمنزلهی یک توجیه توسل میجویند.
حمورابی در مؤخرهی این قانوننامه همهی حاکمان آینده را که به سخنان و احکام او وقعی ننهند، نفرین کرده است. این سنگنگاره اینک در موزهی لوور پاریس نگهداری میشود.
ترجمه از
Roffer, H. Micheal, The Law Book: FROM Hammurabi to the International Criminal Court, 250 Milestones in the History of Law, Sterling New York, 2015.
کلمات کلیدی: تاریخ حقوق، قانون، حمورابی، بابل
