تاریخ اندیشهی اقتصادی (8)؛ توماس آکویناس و ربا
دریافت بهره در ازای پرداخت وام امروزه رسم معمولی است، اما همیشه اینطور نبوده است. کلیسای کاتولیک قرنها در خصوص آداب و اخلاقیات ناظر به ربا بحثوجدل کرده است. توماس آکویناس، فیلسوفان و الهیدان مدرسی، در کانون این بحثوجدلها ایستاده بود. تحلیل او از ربا در کتاب عظیم «جامع الهیات» مبنای مخالفت کلیسا با بهره را به مدت ۳۰۰ سال شکل داد.
سابقهی استفاده از ابزار وام برای کار تجاری یا نیاز شخصی دستکم به سومر بازمیگردد. ظهور نظامهای بانکی در قرن سیزدهم پرداخت وام را تسهیل کرد. آکویناس اذعان کرده است که انجیل ربا را در بعضی جاها مشروع دانسته، اما در موارد دیگر با آن مخالفت کرده است. اما در نزد او، استدلالهای به نفع منع ربا وزن بیشتری داشتند. آکویناس برای دفاع از موضعش، قرضدادن یک خانه را با قرضدادن یک بطری شراب مقایسه میکند. اگر شما برای مدتی خانهتان را به کسی قرض بدهید، عادلانه است که اجارهبهای استفاده از آن را مطالبه کنید؛ درحالیکه هنوز مالکیت آن را در اختیار دارید، زیرا خانه در این فرایند قرضدادن «تمام» نمیشود. اما اگر شما به همسایهتان یک بطری شراب قرض بدهید، این شراب بهواسطهی مصرفشدن «تمام» میشود. عدالت حکم میکند که شما در ازای این بطری شراب، یک بطری شراب نظیر را انتظار داشته باشید. دریافت چیزی بیش از آن خلاف عدالت است.
در نزد آکویناس، پول یک فقرهی قابل مصرف نظیر بطری شراب است. پول وقتی ارزش ایجاد میکند که مصرف شود و وقتی «تمام» میشود که در فرایند مبادله مالکیتش به دیگری منتقل شود. بنابراین دریافت بهره در ازای قرضدادن شیء مصرفی به دریافت دوگانه منتهی میشود، یک بار برای استفاده از شیء و یک بار در ازای خود شیء. و این با اصل معاملهبهمثل که عدالت مسیحی اقتضای آن را دارد مخالف است. آکویناس اساسا مفهوم هزینهی فرصت پول قرض دادهشده را درک نکرده بود—مقصود از هزینهی فرصتِ یک دارایی، ارزش بهترین کاربرد بدیل ازدسترفته برای آن دارایی است، برای مثال امکان سرمایهگذاری یک دارایی و انتفاع از آن. قیودی که آکویناس برای دریافت بهره قائل شد به بخشی از آموزههای کلیسا تبدیل شد، و بهخاطر تاثیر کلیسا بر جامعه، جزئی از آداب روزمرهی تجارت در اروپا شد. بنابراین بازارهای اعتباری، و نتیجتا فعالیت اقتصادی، آهستهتراز وضعیت فقدان این قیود مالی در اروپا رشد کردند.
ترجمه از
Medema, Steven G, The Economics Book: From Xenophon to Cryptocurrency, 250 Milestones in the History of Economics, Union Square & Company, 2019.
کلمات کلیدی: اقتصاد، تاریخ اقتصاد، توماس آکویناس، ربا
