تاریخ اندیشهی اقتصادی (19): لویاتان هابز
در انگلستان قرن هفدهم، سنن اجتماعی و دینی قادر نبودند کینهورزی، آزمندی و بدسیرتی دربار را مهار کنند. پارلمان با هدف جستن چارهای برای سوءاستفادههای شاه چارلز اول از قدرت به دربار اعلان جنگ داد. سپس جنگ خونین داخلی به مدت نه سال درگرفت. فیلسوفان و نظریهپردازان اصول بنیادینی که این جنگ داخلی را به راه انداخته بود به چالش کشیدند. در سال آخر نزاع میان پارلمان و دربار، توماس هابز تأثیرگذارترین و مناقشهبرانگیزترین واکنش را به این شرایط ابراز داشت.
هابز در کتاب «لویاتان»، شاهکارش دربارهی دولت و علوم سیاسی، استدلال کرد که جامعهی مدنی وقتی امکان تحقق دارد که یک حکومت قوی به صحنه بیاید و قوانینی را اجرا کند که نظم اجتماعی را تحکیم میکند. به عقیدهی هابز، عواطف منفی سرشت انسان، همچون تکبر و آزمندی، اغلب بر اندیشه و عمل افراد غالب است و وقتی مهار نشود اقسام مختلف تباهی را به بار میآورد. فقدان حکومتْ انسان را در «وضع طبیعی»، به تعبیر هابز، رها میکند. در وضع طبیعیْ حق مبنایی انسان صیانت از ذات است—حقی که بهواقع هر گونه عملی را میتواند توجیه کند، از جمله اِعمال خشونت پیشدستانه علیه دیگران. مناقشات ناشی از کمیابی منابع نیز در ذات این وضع طبیعی است، تا آنجاکه جامعه به ورطهی «جنگ همه علیه همه» فروخواهدافتاد و زیست انسانی «منزوی، بیبضاعت، نامطبوع، ددمنشانه و کوتاه» خواهد شد. نتایج اقتصادی چنین وضعی آشکار است: چون افراد قادر نیستند از حقوق مالکیت و تعهدات برخوردار گردند، انگیزهای برای کارکردن یا تولید کالا ندارند و دورنمایی نیز برای رشد اقتصادی وجود ندارد.
هابز البته راهحلی عرضه میکند. یک قرارداد اجتماعی میتواند حکومتی را بنیاد گذارد—حکومتی متشکل از یک فرد یا مجمعی از افراد—که از اقتدار مطلق وضع و اجرای قوانین برخوردار است. به عقیدهی هابز، شکل بهینهی این حکومت سلطنت است. این اقتدار مطلق، که هابز آن را به شکل لویاتان، هیولای انجیلی، ترسیم میکند، به حکومت امکان میدهد تا از طریق ترس، یا زور در جای لازم، عواطف آدمی را که چنین خرابیای در عالم پدید آورده مهار کند. امروزه معلوم شده که تحلیل هابز بسیار مناقشهبرانگیز است، بهویژه دفاع او از بازگرداندن یک سلطنت نیرومند. اما آراء او ضرورت تأسیس یک دولت مرکزی نیرومند را نیز نشان میدهد، حکومتی که حافظ گونهای نظم اقتصادی است، بهخصوص از طریق نقش نیرومندش در تحکیم حقوق مالکیت و تعهدات.
ترجمه از
Medema, Steven G, The Economics Book: From Xenophon to Cryptocurrency, 250 Milestones in the History of Economics, Union Square & Company, 2019.
کلمات کلیدی:
