تاریخ اندیشههای اقتصادی (12): نظام مرکانتیلیسم
اصطلاح «نظام مرکانتیلیسم» که آدام اسمیت آن را وضع کرد، سیاستهای تجاری رایج اروپا در فاصلهی سدههای شانزدهم تا نوزدهم را توصیف میکند. این سیاستها که مشتمل بودند بر وضع مالیات برای واردات، تخصیص یارانه به صادرات و سیاستهای مهاجرتی سهلگیرانه، بدینمنظور طراحی شده بودند که با ایجاد مشوق برای صادرات و محدودیت برای وارداتْ تراز تجاری مثبت را حفظ کنند. وارداتْ ذخیرهی فلزات گرانبها را تهی میکرد، اما صادرات آورندهی طلا و نقره بود. صادرات به فرمانروایان امکان میداد تا پروژههای عمرانی و جنگهای خود را تأمین مالی کنند و این در نگاه مقامات حکومتها نشانهی رشد ثروت ملی بود. ازاینرو برای کشورهایی همچون بریتانیا و هلند که فاقد معادن فلزات گرانبها بودند، مبادلهی مازاد تولید امری ضروری بود.
خاستگاه نظام مرکانتیلیسم فرانسهی دههی ۱۵۳۰ بود، ژان باتیست کولبر، وزیر دارایی لوئی چهاردهم، سیاستهای مرکانتیلیستی را وضع کرد تا کشور و موضع پادشاه را تقویت کند. این رویهی تجاری به سرعت در سراسر اروپا پخش شد. صاحبان کسبوکارهایی که برای صادرات کالا تولید میگردند نفع فراوانی میبردند، اما طبقات کارگر و تولیدکنندگان مواد غذایی و مواد مورد استفاده در کالاهای صادراتی به سختی میزیستند—این امر پیامد سیاستی بود که هزینهی تولید را پایین نگه میداشت تا کالاهای صادراتی بتوانند با دیگر تولیدکنندگان در بازارهای جهانی رقابت موثرتری داشته باشند.
به لطف ابداع نشریات چاپی، رسالاتی که حامی سیاستهای مرکانتیلیستی بودند نفوذ فراوانی یافتند. این رسالات که توسط دانشگاهیان، مقامات دولتی، نمایندگان منافع تجار و حتی افراد با عقایدی عجیب نوشته میشدند بر پیامدهای عملی این سیاستها تأکید داشتند و قیود اخلاق مَدرسی را درهمشکستند. توماس مان، مدیر کمپانی هند شرقی که در سال ۱۶۰۰ تأسیس شده بود و انحصار تجارت بریتانیا با هند را در اختیار داشت، برجستهترین حامی این سیاستها بود. او در کتاب «تأمین خزانهی انگلیس از طریق تجارت خارجی» (۱۶۶۴) در جهت منافع حاصل از تراز تجاری مثبت استدلالهای نیرومندی مطرح کرد. شاید مهمترین ابداع مرکانتیلیستها تصویرشان از اقتصاد بهمنزلهی یک سپهر مستقل بود، عرصهای که قانون طبیعی بر آن حکمفرما بود و امکان دستیابی دقیق به پیامدهای سیاستهایی خاص را فراهم میکرد.
سیاستهای مرکانتیلیستی به مدت سه قرن اثر نیرومند خود را حفظ کرد، تا زمانی که آدام اسمیت و دیگران دولتها و شهروندان را قانع کردند که منافع تجارت آزاد را بپذیرند.
ترجمه از
Medema, Steven G, The Economics Book: From Xenophon to Cryptocurrency, 250 Milestones in the History of Economics, Union Square & Company, 2019.
کلمات کلیدی: تاریخ اندیشههای اقتصادی، آدام اسمیت نظام مرکانتیلیسم،
