تاریخ اندیشههای اقتصادی (10) : «مقدمه»ی ابنخلدون
.jpg)
جهان اسلام متفکران فراوانی داشته که تا دورانهای اخیر در غرب ناشناخته ماندهاند. علم اقتصاد هم از این امر مستثنی نیست. آدام اسمیت بهدرستی عنوان پدر علم اقتصاد مدرن را از آن خود کرده است، اما بسیاری از بینشهای منتسب به اسمیت و جانشینانش در نوشتههای ابنخلدون، مورخ و فیلسوف اهل تونس امروزی، یافت میشود. کتاب «مقدمه»ی او که در سال ۱۳۷۷ میلادی نوشته شده است درآمدی است بر تاریخ جهان اسلام و اعراب و حاوی انبوهی از درکهای اقتصادی نوین است.
رویکرد ابنخلدون به موضوع اقتصاد یک رویکرد تاریخی بود. او از فراز و نشیب دودمانها در شمال آفریقا درسهای اقتصادی، اجتماعی و سیاسی استخراج کرده است. او بر قدرت تولیدی تقسیم کار، منافع مبادلات بازار-محور، آثار مهلک انحصار و دولتهای بزرگ تأکید داشت. ابن خلدون از سازوکار عرضه و تقاضا و پیوند میان انگیزه کسب سود و رونق اقتصادی استفاده کرده تا منافع کسبوکار خصوصی و تجارت بینالمللی را نشان بدهد.
یکی از نوآورانهترین مساهمتهای ابنخلدون نظریهی چرخهی اقتصادی اوست. ابنخلدون میگوید که تأسیس یک دودمان نوین نظم و شهرنشینی به ارمغان میآورد، این امر رشد فعالیتهای اقتصادی، بهویژه تجارت صنایع دستی از قبیل درودگری و بافندگی، را تسهیل میکند. افزایش جمعیت، تقسیم کار و نیاز به حکومت نوین باعث وسعت بخشیدن به بازار کالا و خدمات میشود، درآمدها را افزایش میدهد و رشد بیشتر اقتصاد را برمیانگیزاند. اما ابنخلدون معتقد است که این پیشرفت محدودیتی دارد. با ارتقای سطح زندگی هم جمعیت کشور و هم دودمان حاکم آسودهخاطر میشوند و انگیزهای را که محرک رشد اقتصادی اولیه است از دست میدهند. دولت مالیاتهای طاقتفرسا وضع میکند و این باعث فروپاشیاش میشود. بدینسان تا ظهور دودمان بعدی جامعه دچار زوال اقتصادی میشود.
متاسفانه بینشهای ابنخلدون حتی در عالم اسلام نیز تأثیر اندکی نهاد، زیرا ساختارهای حکومتی و هنجارهای دینی به رشد اقتصادیای که ابنخلدون توصیف کرده بود منتهی نمیشدند. باوجوداین، ذهن اصیل ابنخلدون نظراتی را در خصوص فعالیتهای اقتصادی مطرح کرد که قرنها بعد وارد جریان اندیشهی اقتصادی شد.
منبع:
Medema, Steven G, The Economics Book: From Xenophon to Cryptocurrency, 250 Milestones in the History of Economics, Union Square & Company, 2019.
کلمات کلیدی: اقتصاد، تاریخ اقتصاد، ابنخلدون
