تاریخ اندیشه اقتصادی (5)؛ ارسطو و عدالت در مبادله
تاثیر اخلاق سقراطی و منطق فیثاغورثی بر تحلیلهای اقتصادی عصر باستان، در مباحث ارسطو دربارهی عدالت در مبادله نیز نمود نیرومندی داشت. او مباحث خود را در کتاب «اخلاق نیکوماخوسی» مطرح کرد. ارسطو که بر مبادلهی کالاها میان خانوارها تمرکز داشت، بر این باور بود که عدالت در اینجا مستلزم آن است که بدهوبستان از اصل معاملهبهمثل پیروی کند. دقیقا روشن نیست که این اصل معاملهبهمثل مستلزم چیست، اما سخن ارسطو این است که سودمندی کالاها به علاوۀ هزینههای نیروی کارِ لازم برای تولیدشانْ عناصر کلیدی تساوی را شکل میدهند.
ارسطو منظور خود را با توصیف یک مبادلهی فرضی میان یک کفاش و یک بنّا توضیح میدهد. هر کدام از این افراد یک چیز با ارزش از دیگری دریافت میکنند و هر یک هزینههایی را برای تولید کالای عرضهشده متحمل میشوند. گمان ارسطو این است که برای اینکه مبادله عادلانه باشد باید نسبت سود به هزینه برای هر دو طرف مساوی باشد. یک خانه برای کفاش سود فراوانی دارد، اما هزینهی تولید یک جفت کفش برای او نسبتا اندک است. از آن سو، یک جفت کفش برای بنا منفعت نسبتا اندکی دارد، اما هزینهی ساخت یک خانه بسیار زیاد است. بنابراین کفاش باید تعداد زیادی کفش در ازای یک خانه عرضه کند تا شرط معاملهبهمثل برآورده شود.
در شرایط واقعی بنّا به این همه کفش نیاز ندارد. ارسطو خاطرنشان میکند که یک دلیل عرضهی پول در معاملات همین است. کفاش به هنگام خرید خانه پولی معادل تعداد زیادی کفش به بنّا میدهد. همینسان وقتی بنّا به یک جفت کفش نیاز دارد، یک بخش کوچک از ساختمان را به کفاش تحویل نمیدهد، بلکه معادل پولی آن را به او میدهد. بنابراین پول به وجود میآید تا مبادله را تسهیل کند و عدالت را در فرایند مبادله ارتقا بدهد.
دغدغهی عدالت در معامله به یونانیان محدود نبود. رسالهی آرتاشاستره نوشتهی کوتیلا (300 پیش از میلاد)، فیلسوف هندی، بر این تاکید دارد که دولت باید فعالانه عدالت را در بازار ترویج کند. در تحلیلهای مدرن اقتصادی ملاحظات ناظر به عدالت در مبادله عمدتا غایباند، اما در احکام حقوقی ناظر به روابط اقتصادی، نظیر قراردادها، حضور دارند. چنانکه ارسطو میگوید، یک مبادلهی حقیقتا داوطلبانه اصول عدالت را برآورده خواهد کرد—زیرا غیر از این باشد، طرفینِ مبادله به توافق نخواهند رسید. بنابراین یک مبادلهی داوطلبانه با برکت برای جامعه باید به هر دو طرف معامله سود برساند.
منبع:
Medema, Steven G, The Economics Book: From Xenophon to Cryptocurrency, 250 Milestones in the History of Economics, Union Square & Company, 2019.
کلمات کلیدی: ارسطو، اقتصاد، تاریخ اقتصاد، عدالت در مبادله
