تاریخ اندیشه اقتصادی (2)؛ فیثاغورث و نظم ریاضی جامعه
اقتصاد مدرن یک علم بهشدت ریاضی و کمّی است. گرچه اکثر ابزارهای ریاضی و آماری در دو سدهی اخیر تکوین یافتهاند، اما سابقهی این ایده که روابط اقتصادی و اجتماعی را میتوان بهمنزلهی یک نظم ریاضی توصیف کرد به یونان باستان بازمیگردد. ما فیثاغورثِ ساموسی، فیلسوف و ریاضیدان یونانی، را بهسبب کشف یک قضیهی هندسی مشهور میشناسیم، قضیهای که میگوید مربع وتر یک مثلث قائمالزاویه برابر است با مجموع مربعات دو ضلع دیگر. اما دربارهی خود او زیاد نمیدانیم، هیچکدام از آثار او باقی نماندهاند. باوجوداین، تأثیر او بر سنت فکری غرب چشمگیر بوده است. تأثیرات او برآمده از پیروانی بود که در مدرسهی کروتون در جنوب ایتالیا گرد هم آمده بودند.
گاهی فیثاغورث را بهسبب معرفی واحدهای وزن و اندازهگیری در دنیای یونانیمآب—که منتقد مبادله و بازرگانی بود—ستودهاند، اما پیروان او با معرفی شیوهی منطقی تعقل در اندیشهی غربی تأثیر مهمتری در اندیشهی اقتصادی نهادهاند. آنها بر این باور بودهاند که طبیعت یک نظم ریاضی بنیادین دارد و ما میتوانیم در نهایت امر همهی روابط را به صورتهای عددی تقلیل بدهیم—دیدگاهی که در شعار فیثاغورثی «همهچیز عدد است» بازتاب یافته بود. بدینسان منطق و ریاضی به ابزارهای ضروری کشف و اثبات حقایق مربوط به طبیعت تبدیل شدند. برجستهترین نمونهی مرتبط به اقتصادی که این تأثیر برجا نهاد، تحلیل ارسطو از قیمت منصفانه بود. ارسطو برای نشاندادن انصاف در معامله به نسبتهای عددی متوسل شد.
اندیشهی فیثاغورثی صحنه را برای اندیشهی اقتصادی آتی مهیا کرد. مدلهای انتزاعی فعالیتهای اقتصادی امروزین، که از ابزارهایی همچون حساب دیفرانسیل و انتگرال، برنامهریزی خطی و نظریهی بازیها بهره میبرند، گویا با روابط سادهی عددی و هندسی فیثاغورثیان تفاوت بسیار دارند. همچنین با تحلیلهای اقتصادسنجی مدرن که به اقتصاددانان امکان میدهند حجم عظیمی از روابط را تخمین بزنند. اما ریشهی این روشهای پیچیده در این تصور بنیادین فیثاغورثی است که اقتصاد و دیگر روابط اجتماعی را بهمنزلهی نظمهای ریاضی بهتر میتوان مفهومپردازی کرد.
منبع:
Medema, Steven G, The Economics Book: From Xenophon to Cryptocurrency, 250 Milestones in the History of Economics, Union Square & Company, 2019.
کلمات کلیدی: تاریخ اقتصاد، اقتصاد، فیثاغورث
