اندیشهورزان علوم انسانی؛ جیمز فریزر (1941-1854)
جیمز فریزر یک محقق چیرهدست ادبیات کلاسیک، یک مورخ ادیان و یک انسانشناس [مردمشناس] بود. کتاب «شاخهی زرین» (1915-1890) او یک شرح تکاملی بهدقت مستندسازیشده در خصوص مناسک دینی، رسوم و اسطورهها بود. فریزر بخش عمدهای از زندگی خویش را وقف ویرایش و بسطدادن این اثر کرد، اثری که از دو مجلّد در سال 1890 به دوازده مجلّد در سال 1920 مبدل گشت. با مفصلشدن و جامعشدن ویراستهای بعدی این کتاب، فریز یک استدلال تکاملی را در بنیاد آن قرار داد. او با ژرفنگری در پیامدهای آشکار این سیر تکاملی این استدلال را مطرح کرد که اندیشهی بشر یک الگوی خطی تحولی را سپری کرده است که از جادو آغاز میشود و تا دین و تا علم پیش میرود. او بدینوسیله یک مفهوم سکولاریزاسیون را صورتبندی کرد و از آن دفاع کرد، مفهومی که در انسانشناسی و اندیشهی اجتماعی قرن نوزدهم رواج فراوانی یافت.
شوربختانه در ابتدای قرن بیستم شهرت آکادمیک فریزر به محاق رفت. انسانشناسی ابتدای قرن بیستم از مدلهای تکاملی و مطالعات تطبیقی پُردامنهای که او پرورانده بود خرسند نبود. در دههی 1920 نسل جدیدی از انسانشناسان، بهرهبری برونیسلاو مالینوفسکی (یکی از معدود دستپروردگان فریزر) در بریتانیا و فرانتس بواس در آمریکا، مشغول فرایند جهتبخشی دوباره به رشتهی انسانشناسی بودند. آنها کوشیدند از مدلهای تکاملی، پژوهش کتابخانهای و سلسلهمراتبهای قوممدارنهی تمدن رهایی یابند. پارادایمهای نوین انسانشناسی اجتماعی و فرهنگی با سنتزهای گسترده میانهای نداشتند و بیشتر به مطالعات کوتاهدامنه و مختص فرهنگ سروکار داشتند.
بهرغم بهحاشیهرفتن آکادمیک و طرح نقدهای متنوع به مطالعات تطبیقی فریزر، «شاخهی زرین» اقبال عمومی گستردهای داشت، خاصّه بعد از جنگ جهانی اول. شرح فریزر از زندگانی بدوی و عاری از مدنیت، دلایل آشکارش برای زوال دین و مستندسازی گستردهاش درباره اسطورهها برای نسلهای متوالی از نویسندگان و روشنفکران که مجذوب پیامدهای روانکاوی و رعبوحشت جنگ جهانی اول شده بودند یک معیار محسوب میشد.
منبع:
Calhoun, Craig (ed), Dictionary of the Social Sciences, Oxford University Press, 2002, p 173.
کلمات کلیدی: جیمز فریزر، مردم شناسی، انسانشناسی، اندیشهورزان علوم انسانی
